معنی کار

    کار در لغت به معنی شغل است، و گاه به معنی "فعل" نیز آمده است. بعضی گفته‌اند: "کار عبارت از فعلی است که با مشقت باشد."[1] در علم اقتصاد، کار عنصر تولید معرفی شده و یکی از آﺛار حیات انسانی و شئونات ضروری زندگی او به شمار می‌رود.

اهمیت کار

     در فرهنگ غني اسلامي ما، سلوك الهي داراي دو بخش است بخش مادي و بخش معنوي، بخش مادي آن كار است و بخش معنوي آن نماز و از اينجا مي‌توان به اهميت كار در جامعه اسلامي پي برد چرا كه از كار مي‌توان دنيا و زندگي دنيوي را آباد كرد و با نماز به آخرت خود رسيدگي كرد كار هم كفو همه مسائل معنوي است كه براي يك انسان مسلمان سفارش شده است.

     كار بخشي بزرگ و شايد زيربنايي‌ترين قسمت زندگي انساني باشد چراكه از كار مي‌توان به جوهره دروني افراد پي برد و وقتي اين جوهره‌‌هاي دروني آشكار شوند و استعدادهاي بالقوه به منصه ظهور رسد مي‌توان به حضور جامعه‌اي پويا اميدوار بود و همين جوهره‌هاي دروني‌اند که لازمه ايجاد يك زندگي معقول و ايده‌آل براي انسان و انسانيت هستند.

     كليد گشايش هر استعدادي در درون انسان، كار است و وقتي با اين كار گنجينه بسته، باز شود هر لحظه كه كار تداوم داشته باشد، اين استعداد شكوفاتر مي‌شود، ‌اين بدان معناست كه همه وجود انسان بايد روي كار متمركز شود حتي زماني‌كه به طور فيزيكي به كار نمي‌پردازد. به عبارتي هميشه انسان بايد روي بهترين شكل انجام كار تفكر نمايد تا هم از بهره‌وري برخوردار شود و هم موجب پيشرفت كار تا سطوح عالي باشد.

     امامان و پيشوايان دين(ع)، در سخن و در عمل، به کار و اشتغال تأکيد داشته و از بيکاري به شدت دوري کرده‌اند. در روايات آمده است کسي‌که به کار و تلاش مشغول است، از کسي‌که کار را رها کرده و به عبادت خدا مشغول است اجر و پاداشي فزون‌تر دارد و نيز در روايات است که دعاي بيکار هرچند عابد باشد مستجاب نمي‌شود. هم‌چنين در روايات است که پيامبر اکرم(ص) کارهاي خانه را انجام مي‌داد و نيز در خبر است که امام صادق(ع) فرمود:

     «هر آن‌کس که جامه خود را بدوزد و نعلينش را وصله زند و کالاي مورد نياز خانه را خود حمل کند، از تکبر ايمن باشد.»

     از حضرت علي(ع) نقل شده است که فرمود: «روزي در مدينه سخت گرسنه بودم، از شهر بيرون شدم تا کاري پيدا کنم و مزدي به دست آورم. مقداري از شهر دور شدم به کنار خانه زني رسيدم و ديدم مقداري گل خشک انباشته است دانستم که وي مي‌خواهد آن گلها را جهت ساختمان، تر کند، به نزد او رفتم و با وي قرار بستم که در ازاي هر دلو بزرگ آب که بر آن گلها بريزم يک دانه خرما بستانم. شانزده دلو کشيدم و از سنگيني دلوها دستم تاول زد. وي شانزده دانه خرما به من داد و من خرماها را به نزد پيامبر(ص) بردم و دو نفري آنها را خورديم.»

     در روايات اسلامي از اميرالمؤمنين(ع)، درباره‌ي احياي زمين، ايجاد باغ‌ها، حفر قنوات، کارگري براي ديگران و ... بسيار سخن به ميان آمده است

     امام صادق(ع) فرمود: «اميرالمؤمنين(ع) بيل مي‌زد و زمين را احيا مي‌کرد و از درآمد و دسترنج خويش هزار بنده را آزاد کرد» تمام اينها حاکي از ارزشمندي کار و کارگري و مذموم بودن تنبلي و کسالت و بيکاري است.

     در احاديث و روايات اسلامي از کار کردن به عنوان عملي دنيوي و اخروي که داراي اجر و ثواب بسيار است ياد و نسبت به آن توصيه‌هاي بسيار شده است. به طوري‌که عنوان جهاد کننده در راه خدا بر کارگري که براي اداره زندگي خانواده‌اش سعي و تلاش مي‌کند اطلاق شده است.

     حضرت علي(ع) فرموده است: «خداوند به حضرت داود(ع) وحي فرستاد که تو بنده بسيار خوب من هستي و تنها نقطه ضعفي که در تو وجود دارد اين است که کار نمي‌کني و از دسترنج خود امرار معاش نمي‌کني، بلکه از بيت‌المال حقوق مي‌گيري. داود چهل روز گريست و سپس به شغل آهنگري روي آورد و از آن طريق مخارج خود را تأمين نمود.»

     امام صادق(ع) فرمود:‌ «برو کار کن، بار بر سر بگذار و آن را حمل نما و مزد بگير تا از دست دراز کردن به سوي مردم بي‌نياز باشي.» شخصي گفت: ديدم امام صادق(ع) در زميني کار مي‌کند و از شدت گرما پيوسته عرق مي‌ريزد. عرض کردم فدايت شوم بيل را به من بدهيد تا اين کار را انجام دهم. فرمود: دوست دارم در طلب رزق و روزي گرماي خورشيد مرا آزار دهد و من اجر و پاداش ببرم. در روايت است که حضرت علي(ع) هيزم جمع مي‌کرد، چشمه و قنات حفر مي‌نمود، باغ و مزرعه آبياري مي‌کرد و حضرت زهرا گندم آرد مي‌کرد و خمير و نان درست مي‌کرد.

     حضرت صادق(ع) فرمود: «خداوند انساني را که خواب و بيکاري او زياد باشد، مبغوض مي‌دارد.»

     کارگري نزد امام صادق(ع) آمد و گفت من کارگري هستم که ديگر توان کارکردن ندارم و دستم قدرت ندارد. حضرت فرمود: «برو کار کن، اگر با دست نمي‌تواني كار كني بار بر روي سرت بگذار و ببر و با اين کار عزت خود را حفظ کن و زن و بچه‌ات را در آسايش و رفاه قرار بده.»

     پيامبر اکرم(ص) فرمود:«کسي‌که از راه حلال در طلب دنيا باشد و قصد او (کار کردن) توسعه دادن زندگي زن و بچه، و بي‌نيازي از تقاضا کردن از ديگران، و نيز رسيدگي به همسايگان و مستمندان باشد در حالي‌که صورتش چون ماه شب چهارده درخشندگي دارد به ديدار خداوند ‌مي شتابد.»

     و نيز فرمود: «خداوند بنده‌اي را که سختي بکشد تا درآمدي کسب کند و بي نياز از ديگران شود دوست دارد.»

 

کار از نظر قرآن

     در قرآن کریم سیصد و شصت آیه مربوط به کار است.[2] آیاتی که مردم را به کار و کوشش به منظور به دست آوردن روزی حلال، ایجاد آبادانی در روی زمین، تحصیل علم و تعلیم آن، تبلیغ معارف و تعالیم الهی و پیشبرد اهداف دینی تشویق می‌کند.

     قرآن کریم برای تشویق مردم به کار می فرماید: «و همین که نماز به پایان رسید پراکنده شوید در روی زمین و از کرم خداوند روزی بجوئید و خدا را بسیار یاد کنید شاید رستگار شوید.»[3]

     در قرآن کریم با کلمات زیر به کار و تلاش اشاره شده است:

1.       عمل: یعنی کار، کردار، فعل، این کلمه در قرآن 336 مورد آمده است.

2.      کسب: روزی جستن، حاصل کردن، شغل، پیشه، این کلمه در قرآن 66  مرتبه آمده است.

3.     سعی: یعنی کوشیدن، کار‌کردن، عمل‌کردن، این کلمه نیز 30 مورد آمده است.

4.     جهاد: یعنی کوشیدن، رنج بردن، سعی و تلاش، این کلمه با مشتقات آن 41 مرتبه در قرآن ذکر شده است.

5.     فعل: انجام دادن، کار کردن، عمل، کار، کردار، این کلمه نیز 107 مورد آمده است.

6.      شغل: یعنی کار، پیشه، حرفه، این کلمه نیز با مشتقاتش 2 مورد بیان شده است.

7.     کلمه صنع به معنی ساختن، آفریدن، ابداع، در قرآن کریم به معنی عام کار می باشد. شود.

 

کار از دیدگاه احادیث و روایات

     سیره پیامبران و ائمه‌اطهار مبیّن این است که اکثر آنان به کارهای بدنی اشتغال داشته‌اند. برخی از پیامبران مدتی به شغل شبانی مشغول بوده‌اند. این کار صرف‌نظر از فواید اقتصادی، اهمیت اجتماعی نیز داشته است.

1.    در فرهنگ دین اسلام، کار جان‌مایه حیات آدمی دانسته شده و سرمایه سعادت دنیا و آخرت بشر شمرده می‌شود و حیات هر جامعه مدیون کار و تلاش است.

2.    کار عبادت است و با بهترین صفات ستوده شده است. روایت شده است که: "دو نفر از اصحاب رسول خدا(ص) در حالی‌که یکی از برادران خود را بر دوش می‌کشیدند بر رسول خدا(ص) وارد شدند، حضرت حال آن شخص را از آن دو نفر پرسید، عرض کردند: از هیچ نمازی خارج نمی‌شود جز آن که وارد نماز دیگر می‌شود، و هیچ روزه‌ای را افطار نمی‌کند، مگر این که روز دیگرش را روزه می‌گیرد، و اکنون حالش همین‌طور است، که مشاهده می‌کنید. حضرت فرمودند: پس چه کسی شترش را می‌چراند و چه کسی برای اداره خانواده‌اش کار و تلاش می‌کند؟ عرض کردند: ما متحمل کارهای او هستیم. حضرت فرمودند: شما از او عابدتر هستید.

3.  یکی از زاهدان عصر امام باقر(ع) به نام سفیان ثوری، روزی در تابستان گرم در مسیر باغات مدینه می‌رفت، امام باقر(ع) را دید که بر مرکبی سوارند و عرق‌ریزان از مزرعه می‌آیند، با خود گفت: چرا فرزند پیامبر در پی دنیاست؟ بروم و او را نصیحت کنم آمد سلام کرد و گفت: یابن رسول الله، اگر در این حال مرگ شما فرا رسد چگونه خواهی بود؟! حضرت فرمود: اگر مرگ من در این حال فرا رسد، من در بهترین حال خواهم بود، چون برای تأمین زندگی و معاش عائله‌ام زحمت می‌کشم، این خود عبادت و بندگی خداست و من از طرف باری‌تعالی مکلف به انجام این وظیفه مقدس هستم. بنابراین اگر مرگ من در این لحظه فرا رسد بسیار خوشحال خواهم بود

4.   بنابراین کار و تلاش برای امرار معاش خانواده خود نوعی عبادت است.

5.   کار یک نوع جهاد در راه خداست و تلاشی است که مسلمانان در راه اداره زندگی خود و خانواده انجام می دهند و از بهترین عبادت‌ها‌ست. "الکاد علی عیاله کالمجاهد فی سبیل الله".

     مشقت و شدت در کار برای خانواده مثل جهاد است. به همین جهت انسانی که سخت‌کوش است برای امرار معاش افراد تحت تکفل خود، مانند آن رزمنده‌ای است که در راه خدا مبارزه ‌
می‌کند و عرق چنین کارگری هم‌چون قطرات خون شهیدان دارای ارزش است، زیرا یک رزمنده با جهاد خود ثغور اسلامی و وطن را از گزند دشمن و سیطره بیگانگان حفظ می‌کند، و از این هدف بزرگ او به جهاد تعبیر می‌گردد. همین‌طور انسانی که با تلاش و کار بی‌وقفه خود باری از مشکلات جامعه مسلمین را به دوش می‌کشد و با کار و سازندگی روزنه‌های نفوذ و تسلط بیگانگان را سد نموده و جامعه اسلامی را از ذلت و تحقیر و مشکلات عدیده، به اوج عزت و کرامت می‌رساند، درواقع کار او همان جهاد فی‌سبیل‌الله می‌باشد، و او مثل یک رزمنده الهی است و لذا اجر او مانند رزمنده در میادین جنگ است و عرق بدن او همچون خون شهدا مقدس است.

6.   کار پیشه انبیاء است. سیره پیامبران و مردان مصلح دنیا کار بوده است. اسلام به ما اجازه نمی‌دهد که از دنیا و لذت‌های آن دست بکشیم و به نماز و روزه اکتفا کنیم. اسلام ما را دعوت کرده بین دنیا و آخرت جمع کنیم٬ حضرت آدم(ع) به شغل کشاورزی اشتغال داشته و حضرت نوح(ع) نجاری ماهر بوده است. و حضرت ابراهیم(ع) علاوه بر گوسفندداری، معماری می‌کرد. ادریس(ع) و لقمان حکیم(ع) خیاطی و دوزندگی می‌کردند. حضرت هود(ع) بازرگانی و حضرت سلیمان(ع) حصیربافی و زنبیل‌بافی می‌کرد. حضرت موسی(ع) چوپانی و شبانی می‌کرد و حضرت شعیب و پیامبر اسلام به شغل شبانی و تجارت اشتغال داشتند. در روایتی نقل شده که امام هفتم‌(ع) فرمودند: "رسول الله(ص) و امیرالمؤمنین(ع) و ابائی کلهم کانوا قد عملوا بایدیهم و هو من عمل النبیین و المرسلین و الاوصیاء والصالحین.

7.   دعای شخص بیکار مستجاب نمی‌شود. پیامبر اسلام به عظمت کار و اهمیت آن تأکید کرده و فرموده است: "دعای چند صنف از امت من مستجاب نمی‌شود، یکی نفرین کسی‌که ثروتش را بدون هیچ مدرک و شهودی به کسی سپرده و او هم آن مال را انکار می‌کند. دیگر مردی که در حق همسرش نفرین کند و حال آن که راه برای رها کردن او باز است، سوم مردی که در خانه بنشیند و از پی روزی از خانه بیرون نرود و بگوید: خدایا روزی مرا برسان، پس خداوند متعال ‌می‌فرماید: بنده من آیا راه را برای تو باز نکردم تا در زمین حرکت کنی و روزی خود را بجوئی؟ آیا اعضای سالم به تو ندادم تا به واسطه اطاعت کردن امر من معذور باشی و سربار خویشاوندانت نگردی، بنابراین اگر خواستم تو را روزی می‌دهم و الا بر تو سخت می‌گیرم ...

8.  کار برای جلوگیری از سستی و تنبلی است. اسلام تنبلی را عامل فلج شدن و فاسد شدن جامعه می‌داند و آن را نهی می‌کند. امام هفتم(ع) به فرزندانش فرمود: "از کسالت و اندوه بپرهیز زیرا این دو تو را از لذت دنیا و آخرت باز می‌دارند." اسلام انسان‌ها را به جدیت و کوشش در میدان کار و فعالیت برای رسیدن به زندگی سعادت‌بخش و آزادی دعوت می‌کند و بر کسی‌که به بیکاری خو گرفته و سربار مردم است لعنت می‌فرستد. امام هشتم(ع) روایت کردند که رسول خدا(ص) فرمودند: "معلون است کسی‌که سربار دیگران باشد."

9.   کار به مصداق صدقه است: کان علی ابن الحسین علیهما السلام اذا اصبح خرج غادیا فی طلب الرزق. فقیل له: یا ابن رسول الله این تذهب؟ فقال: اتصدق لعیالی: قیل له اتتصدق؟ قال: من طلب الحلال فهو من الله صدقه علیه[4] امام صادق(ع) می‌فرماید: جدم امام سجاد(ع) صبح که می‌شد از منزل برای طلب رزق و وسیله زندگی خارج می‌شد. کسی به حضرت گفت: کجا می‌روی؟ حضرت فرمودند: می‌روم صدقه به خانواده خود دهم. آن شخص با تعجب پرسید صدقه به خانواده؟ آن‌گاه حضرت فرمود: هرکس برود دنبال کسب و کار برای طلب مال حلال و رزق حلال در جهت عیال و خانواده خود، این کار به او به مصداق صدقه است از جانب خدای سبحان.

     صدقه از عبادات بزرگ اسلامی است. در این مکتب کار کردن نه تنها دنیا‌طلبی نیست، بلکه از مصادیق صدقه است. یعنی هر لحظه یک انسان تلاش‌گر در حال عبادت است.

     در مکتب اسلام کار دارای چنان ارزشی است که با معیارهای مادی قابل سنجش نیست.

     امام باقر(ع) فرمودند: "من طلب الدنیا استغناء عن الناس و سعیا علی اهله و تعطغا علی جاره لقی الله عزوجل یوم القیامه ووجهه مثل القمر لیله البدر." کسی‌که طلب دنیا کند (یعنی دنبال کسب و کار حلال برود) و نیت او در این کسب و کار، آن است که نه تنها خود و خانواده‌اش از مردم بی‌نیاز باشد بلکه مقداری هم به همسایگان خود توجه و کمک کند این شخص روز قیامت خدای خود را در حالتی ملاقات می‌کند که دارای صورتی نورانی مانند ماه شب چهارده است.

10. کار موجب عزت است. قرآن کریم می‌فرماید: "و اذا قیل له اتق الله اخذته العزه بالاثم" آن گروه از مردم که دنیازده هستند، وقتی به آن‌ها گفته می‌شود متعهدانه زندگی کنید، در قبال خدای سبحان مسئولیت‌پذیر باشید، این است عزت و سربلندی، جوابشان آن است که در گناه و بی‌تقوایی عزت است.

     اما دین مبین اسلام انسان را علاوه بر احتیاج به بعد مادی، نیازمند به بعد معنوی نیز می‌داند، اوصافی هم‌چون عزت و شرافت را نیز صفت روح می‌داند.

     در روايات اسلامی، کسب و کار سرچشمه و منبع کسب عزت شمرده شده است که نمره آن علاوه بر اجر اخروی، در همین دنیا هم جلوه‌گر می‌شود، عزت در اسلام یعنی کمال معنوی و نزدیکی به خدای متعال است. عبدالعلی می‌گوید: در یکی از روزهای بسیار گرم تابستان در یکی از راه‌های مدینه با امام صادق(ع) برخورد کردم، به حضرت که حتماً از کار در مزرعه با حالت خسته و عرق‌ریزان برمی‌گشتند، عرض کردم: من فدای شما گردم موقعیت شما نزد خدا مشخص است، و نزدیکی و فرزند رسول الله(ص) بودنتان روشن، آن‌گاه به سختی کار می‌کنید، در مثل چنین روز گرم و سوزانی؟ حضرت در جواب فرمودند: کار می‌کنم تا از افرادی مثل تو بی‌نیاز باشم و این بی نیازی از غیر عزت است.

     قال النبی(ص): "من اکل من کده تکون یوم القیامه فی عداد الانبیائ و یاخذ ثواب الانبیاء." هرکس از زحمت و دست‌رنج خویش، مخارج زندگی را تأمین نماید، روز قیامت در صف پیامبران قرار گرفته و از عنایاتی که انبیاء را شامل می‌گردد او نیز بهره‌مند می‌شود.

 

حقوق کسی که کار می‌کند

     عدالت اجتماعی یکی از مباحث مهم در اسلام است. رعایت عدالت در حق کسی که کار می‌کند آن‌قدر در اسلام اهمیت دارد که نیم ساعت عدالت برابر با هفتاد سال عبادت شمرده شده است و برقراری عدل مهم‌ترین وظیفه دولت اسلامی است. اسلام مالکیت و انباشتن ثروت را از راه‌های مشروع را مباح دانسته و آزادی فردی را به رسمیت می‌شناسد و از طریق زکات و خمس و غیره جلوی ثروت‌اندوزی‌های بی رویه را سد کرده و تشویق به انفاق می‌کند.

     دولت اسلامی باید آسایش را برای ملت فراهم نموده و در ایجاد کار برای آنان بکوشد تا زندگی مردم توسعه یافته و مملکت آباد گردد.

     ما‌حصل‌ در این نوشته کار فعالیتی همراه با مشقت شمرده شده و کلید سعادت و به عنوان عبادت محسوب می‌شود. در قرآن و احادیث، از کارکردن، کوشش و تلاش برای بدست آوردن روزی حلال، به عنوان جهاد یاد شده است. اسلام با بیکاری به شدت مبارزه می‌کند و مردم را به کار تشویق می‌نماید. دولت اسلامی می‌تواند از طریق ایجاد کار، مبارزه با بیکاری، معاف کردن طبقات محروم از مالیات، جبران کمبود و هزینه نیازمندان، پرداخت وام به طبقات محروم، تکامل اجتماعی، ایجاد صلح و دوستی و تعاون عمومی، به آبادانی کشور کمک کرده و مردم را به کار کردن وادارد.